Ευλογία ή κατάρα; Χάρισµα κληρονοµικό ή επίκτητο; Εχέγγυο µιας ευτυχισµένης ζωής ή δακτυλοδεικτούµενη και αφοριστέα διαφορετικότητα σε έναν κόσµο που κουµάντο κάνουν οι λιγότερο έξυπνοι;
Από το Γιώργο Λ. Παπαχατζή
Αυτό το χάρισµα που αναµετριέται πολλές φορές µε την οµορφιά, πλησιάζει σε απόσταση αναπνοής την τρέλα και βάζει στο πάνθεον τα πιο λαµπρά µυαλά που άλλαξαν τον κόσµο. Άραγε τι είναι η ευφυΐα; Τελικά πόσο αξιόπιστα είναι τα τεστ IQ; Σε πόσα τµήµατα χωρίζεται η νοηµοσύνη µας; Ποιες είναι οι µεγαλύτερες διάνοιες της ανθρωπότητας; Μιλάµε µόνο για κορυφαίους επιστήµονες ή µπορεί να είναι και µεγαλοφυΐες «της διπλανής πόρτας»; Ποιος είναι ο ευφυέστερος άνθρωπος στη χώρα µας;
Αυτό θα πει ευφυΐα!
Στο πολύπλοκο ερώτηµα τι είναι ευφυΐα, µεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ερµηνείες που έδωσαν οι ίδιες οι µεγαλοφυΐες στο πέρασµα των αιώνων. «Ευφυΐα είναι η σύζυγος, η φαντασία είναι η ερωµένη και η µνήµη είναι η υπηρέτρια», έγραφε εύστοχα ο συγγραφέας Βίκτωρ Ουγκώ. Ο Νταλί τόνιζε ότι «ευφυΐα χωρίς φιλοδοξία είναι πουλί χωρίς φτερά». Ο φιλόσοφος Σοπενάουερ τη συνέκρινε µε το ταλέντο: «Το ταλέντο πετυχαίνει ένα στόχο που κανένας άλλος δεν µπορεί να πετύχει. Η ιδιοφυΐα πετυχαίνει ένα στόχο που κανένας άλλος δεν µπορεί να δει».
Ο διάσηµος φυσικός-κοσµολόγος Στίβεν Χόκινγκ την ορίζει ως «την ικανότητα προσαρµογής στην αλλαγή», ενώ ο µεγιστάνας Μπιλ Γκέιτς την ορίζει ως την «ικανότητα να αφοµοιώνεις νέα δεδοµένα». Ανεξάρτητα από το πώς την ορίζει ο καθένας, είτε genius είτε «κοινός θνητός», η ευφυΐα περιλαµβάνει την ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαµβάνεται µε ταχύτητα, να επιλύει προβλήµατα και να συνδυάζει νοητικές διεργασίες όπως η ανάλυση, η αναγνώριση, η σύνθεση και όχι µόνο. Και όταν η ευφυΐα υπερβαίνει τα κοινά µέτρα τότε µιλάµε για τη µεγαλοφυΐα.
Το IQ δε λέει όλη την αλήθεια…
Αρκεί ένα κλικ στο διαδίκτυο για να εµφανιστούν µπροστά µας δεκάδες διαφορετικά τεστ που υπόσχονται να µετρήσουν γρήγορα και µε λίγες µόνο ερωτήσεις ή ασκήσεις το δείκτη νοηµοσύνης µας. Ο δείκτης νοηµοσύνης, γνωστός ως IQ (Intelligence Quotient,) είναι αυτός που µετρά, κατά προσέγγιση, την ευφυΐα ενός ατόµου σε σχέση µε τον υπόλοιπο πληθυσµό. Σύµφωνα µε την κλίµακα του ΙQ, η χαµηλή νοηµοσύνη κυµαίνεται από 80-89, ο µέσος όρος κυµαίνεται στο 90-110, το IQ των ευφυών ανθρώπων είναι από 110 έως 139, µιας διάνοιας από 140 και µιας ιδιοφυΐας από 160 και πάνω.
Στην πραγµατικότητα υπάρχουν 2 δείκτες IQ, αυτός των ανηλίκων, που προέρχεται από το πηλίκο της πνευµατικής ηλικίας ως προς τη σωµατική ηλικία τους πολλαπλασιαζόµενο επί 100 και των ενηλίκων που αφορά τη σπανιότητα µιας πνευµατικής επίδοσης ενός ενήλικα στο γενικό πληθυσµό, η οποία ορίζεται από την απόσταση της επίδοσης IQ από το µέσο όρο που είναι το 100. Βέβαια, µπορεί να έχουν χυθεί ποτάµια µελάνης για έρευνες που είτε επιβεβαιώνουν είτε αµφισβητούν την αξιοπιστία των τεστ IQ, ωστόσο οι ειδικοί επισηµαίνουν ότι τελικά όλα αυτά τα τεστ, τα οποία στην πλειοψηφία τους µετρούν µόνο τη λογική και επαγωγική σκέψη, δεν µπορούν να είναι αντιπροσωπευτικά, αφού η νοηµοσύνη είναι µια πολυσύνθετη έννοια που σχετίζεται και µε άλλους παράγοντες, όπως γενετικούς, την ανατροφή, το κοινωνικό περιβάλλον, την κουλτούρα, ακόµα και τη διατροφή ή τη σωµατική µας άσκηση!
Στα σκοτεινά «διαµερίσµατα» της νοηµοσύνης
Έχουµε ακούσει τόσα για τη συναισθηµατική νοηµοσύνη, τη γνωστική, την κοινωνική, µε αποτέλεσµα να νοµίζουµε ότι υπάρχουν, όχι µία, αλλά πολλά είδη νοηµοσύνης. Η απάντηση βρίσκεται στο συρτάρι της επιστήµης και λέει ότι στην πραγµατικότητα η νοηµοσύνη είναι µία, ενιαία, αλλά πολυδιάστατη.
Για να ξεκαθαρίσει το τοπίο, αξίζει να ανατρέξουµε στο βιβλίο “Frames of Mind” του Howard Gardner, o οποίος το 1983, µε αφορµή την επικρατούσα άποψη ότι γεννιόµαστε µόνο µε µια νοηµοσύνη, διατύπωσε τη θεωρία της πολλαπλής νοηµοσύνης, που βασίζεται σε ένα ευρύ φάσµα επιστηµονικών ερευνών (βιολογικών, ψυχολογικών, ανθρωπολογικών) και υποστηρίζει ότι η νοηµοσύνη κάθε ανθρώπου χωρίζεται τουλάχιστον σε 9 τοµείς που εδράζουν σε διαφορετικά σηµεία του εγκεφάλου, αλλά ενώ είναι εξίσου σηµαντικοί διαφέρουν σε ανάπτυξη από άτοµο σε άτοµο. Οι 9 διαφορετικές… νοηµοσύνες είναι η διαπροσωπική νοηµοσύνη, η ενδοπροσωπική, η υπαρξιακή, η νατουραλιστική, η λογικοµαθηµατική, η κιναισθητική, η γλωσσική, η µουσική-ρυθµική και η χωροταξική.
Τους genius δεν τους ενώνει µόνο η ευφυΐα!
∆εν είναι λίγες οι µελέτες και τα πειράµατα που βάζουν στο µικροσκόπιο τον κοινό παρονοµαστή των µεγαλοφυών ανθρώπων, αφού εκτός από την ευφυΐα φαίνεται ότι τους ενώνουν και άλλα κοινά χαρακτηριστικά. Μερικά από αυτά είναι η ανεξάρτητη και αντισυµβατική ιδιοσυγκρασία τους, η έντονη προτίµηση τους στο να αυτενεργούν, να είναι ριψοκίνδυνοι, να εµπιστεύονται το ένστικτό τους, να είναι ηθικοί και αλτρουιστές, να φλερτάρουν µε την πολυπλοκότητα, να βάζουν σε µια σειρά το χάος και να διαθέτουν οργιώδη φαντασία.
Σύµφωνα µε άλλες έρευνες, οι ευφυΐες διαθέτουν και πιο… περίεργα χαρακτηριστικά, όπως το ότι έχουν γάτα, είναι επιρρεπείς στο αλκοόλ, είναι συνήθως πρωτότοκα παιδιά, αριστερόχειρες, ψηλοί, αδύνατοι και µε χιούµορ, γεννηµένοι ηγέτες, πάσχουν από κατάθλιψη και είναι νευρωτικοί.
Η άλλη όψη του νοµίσµατος
Η ευφυΐα, εκτός από ευλογία, έχει και µια άλλη, πιο σκοτεινή όψη. Θυµηθείτε, ας πούµε, πόσο πολύ υπέφεραν από τον κοινωνικό τους περίγυρο µεγάλοι φιλόσοφοι και λογοτέχνες όπως ο Σωκράτης, ο Ρουσώ, ο Θερβάντες, ο ∆αρβίνος εξαιτίας των ανατρεπτικών ιδεών τους. Ή µε τι τραγικό θάνατο πλήρωσε το πρωτοποριακό της πνεύµα η Υπατία το 415 µ.Χ. αλλά και τι κίνδυνο διατρέχει ένα παιδί-θαύµα να αποκλειστεί κοινωνικά από τα πρώτα χρόνια της ζωής του αν δεν έχει την τύχη να «πέσει» σε ένα περιβάλλον που οι γονείς και οι δάσκαλοι να αντιληφθούν και να εξελίξουν τα χαρίσµατά του. Ναι, στις αχαρτογράφητες περιοχές του εγκεφάλου οι εκπλήξεις δεν είναι πάντα ευχάριστες, ούτε η ζωή για µια µεγαλοφυΐα είναι πάντα στρωµένη µε ροδοπέταλα. Ίσως η δήλωση του Έρνεστ Χεµινγουέι «η ευτυχία στους έξυπνους ανθρώπους είναι το πιο σπάνιο πράγµα που γνωρίζω» να είναι πιο εύγλωττη από όλες τις έρευνες που δείχνουν ότι οι άνθρωποι µε υψηλό IQ είναι πιο επιρρεπείς στη µελαγχολία και την απαισιοδοξία.
Χάρισµα ή κατάρα;
Είναι η ευφυΐα «θείο δώρο»; Ναι, αρκεί ο ευφυής να βρει νωρίς πεδίο δόξης λαµπρό από το κοινωνικό του περιβάλλον που θα χειριστεί σωστά τα χαρίσµατά του και δε θα τον αποµονώσει µπροστά στο φόβο της «παρεκκλίνουσας» συµπεριφοράς. Μπορείτε να φανταστείτε ότι ο Μπιλ Γκέιτς κάποτε έχασε τη δουλειά του ως προγραµµατιστής λόγω «νωθρότητας, περιορισµένης αντίληψης και αναποτελεσµατικότητας»; Επιπλέον, οι… έχοντες το χάρισµα θα πρέπει να το αξιοποιήσουν και προς το καλό της ανθρωπότητας, διότι όπως έλεγε και ο Αϊνστάιν «είναι καλύτερα να προσπαθούµε να γίνουµε άνθρωποι της αξίας, όχι άνθρωποι της επιτυχίας»!
