Ένα αναπόσπαστο έθιµο των γιορτών και κάθε γιορτής είναι το δώρο. Έχουµε σκεφτεί ποτέ, όµως, πόσο παλιά είναι η προσφορά δώρων µεταξύ των ανθρώπων;
Από τη Μαρκέλλα Ρεπανέλη
Στις µέρες µας συνηθίζουµε να λέµε ότι δεν έχει σηµασία το δώρο όσο η κίνηση, θέλοντας έτσι να τονίσουµε ότι η χρηµατική αξία ενός δώρου δεν είναι τόσο σηµαντική. Είτε έτσι είτε αλλιώς, όµως, το δώρο έχει συνυφανθεί τόσο έντονα µε τη δυτική κουλτούρα και ειδικά µε τις γιορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς που πραγµατικά σπάνια αναρωτιόµαστε γιατί δίνουµε δώρα ή πότε ξεκίνησε αυτό το έθιµο. Από την άλλη, αν το καλοσκεφτούµε, περιτριγυριζόµαστε από κάποια «δώρα» τόσο ιστορικής σηµασίας και παγκόσµιου ενδιαφέροντος που το µυαλό µας δεν πάει καν ότι είναι… δώρα! Για παράδειγµα, ο Παρθενώνας δεν είναι ένα «δώρο» των Αθηναίων στην προστάτιδά τους, την Αθηνά; Ή το περίφηµο Ταζ Μαχάλ δεν ήταν το ταφικό δώρο του Μογγόλου αυτοκράτορα Σαχ Γιαχάν στη γυναίκα του; Η έννοια της προσφοράς, που αυτό αποτελεί ουσιαστικά το δώρο, είναι ίσως τόσο παλιά όσο ο άνθρωπος. Από πολύ νωρίς, το ανθρώπινο είδος έµαθε να προσφέρει δώρα, κυρίως ως µέρος κάποιου τελετουργικού για να εξευµενίσει τη φύση και τους εκάστοτε θεούς, µέχρι να φτάσουµε στο σήµερα, οπότε και το δώρο έχει πάρει ευρύτερη εµπορική διάσταση. Ας «ξετυλίξουµε», όµως, µερικά ενδιαφέροντα πράγµατα από την ιστορία των δώρων!
Τα δώρα στην αρχαιότητα
Η ιστορία των δώρων ανάγεται πολύ πίσω στην ανθρώπινη ιστορία και θα έλεγε κανείς ότι είναι συνυφασµένη µε αυτήν. Οι άνθρωποι από πολύ νωρίς θεώρησαν ότι ο τρόπος που µπορούσαν να εξευµενίσουν τη φύση και τις εκάστοτε θεότητες στις οποίες πίστευαν ήταν η προσφορά δώρων (συνήθως µέρος της σοδειάς, πολύτιµα αντικείµενα, θυσίες ζώων κ.ο.κ.). Τα δώρα στους πολιτισµούς των αρχαίων Αιγυπτίων και Ελλήνων (πέρα από αυτά που πρόσφεραν στους θεούς ή στους νεκρούς) ήταν και ένα µέσο ανάπτυξης καλών εµπορικών σχέσεων. Οι έµποροι αλλά και οι πρεσβείες των κρατών που ταξίδευαν από χώρα σε χώρα κόµιζαν και λάµβαναν δώρα στο πλαίσιο των συνεργασιών τους. Ειδικά οι Έλληνες όµως, ανέπτυξαν µια έννοια που θα γινόταν γνωστή παγκοσµίως µε την ελληνική λέξη, τη «φιλοξενία». Για τους αρχαίους προγόνους µας, λοιπόν, η φιλοξενία ήταν ένας θεσµός και ήταν ιερός κανόνας του Ξένιου ∆ία να υποδέχονται και να περιποιούνται τους ξένους στο σπίτι τους. Μάλιστα είχαν ηθικές και υλικές υποχρεώσεις. Οι υλικές υποχρεώσεις ήταν εκτός από το φαγητό και τη στέγη, στο τέλος της παραµονής του φιλοξενούµενου να τον αποχαιρετήσουν µε ευχές και δώρα (ξένια δώρα). Έτσι ο οικοδεσπότης (ξενιστής) κι ο φιλοξενούµενος (ξένος) συνδέονταν µε δεσµούς φιλίας, που κληρονοµούνταν και στους απογόνους τους! Τα δώρα, όπως είναι φανερό, ήταν ένας ιερός θεσµός που µετράει χιλιάδες χρόνια ιστορίας!
Τα ρωµαϊκά… Χριστούγεννα!
Πολύ πιθανόν να έχει πάρει το… αυτί σας τη λέξη «Σατουρνάλια» ως πρόγονο των Χριστουγέννων, αν και η µόνη σχέση που έχουν τα σηµερινά Χριστούγεννα µε αυτά ήταν τα… δώρα! Τα Σατουρνάλια ήταν µία γιορτή των Ρωµαίων αφιερωµένη στο θεό Σατούρνους (ελληνιστί ο Κρόνος) που συνέπεφτε µε το χειµερινό ηλιοστάσιο, γι’ αυτό και γιορτάζονταν συνήθως στις 17 ∆εκεµβρίου. Η γιορτή αργότερα έφτασε να διαρκεί µέχρι τις 23 ∆εκεµβρίου και εκτός από τις τυπικές θυσίες, περιελάµβανε και διάφορα έθιµα, όπως την ανταλλαγή µικρών δώρων ή υπαίθριες αγορές. Επιτρέπονταν τα τυχερά παιχνίδια ακόµα και για τους δούλους. Επίσηµα ενδύµατα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν µπορούσαν να τιµωρηθούν κι αντιµετώπιζαν µε χλευασµό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάµεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες. Με την έλευση του Χριστιανισµού ο όρος «Σατουρνάλια» ταυτίστηκε µε τα όργια, όµως από όλη αυτή την τελετουργία υπάρχει κάτι που κράτησε και ο Χριστιανισµός: τα δώρα!
Οι τρεις Μάγοι µε τα δώρα!
Και αφού τα Σατουρνάλια δεν ήταν καθωσπρέπει για να υιοθετηθούν ως πρακτική από τα χριστιανικά δόγµατα, η γέννηση του Χριστού δηµιούργησε µια νέα παράδοση, από την οποία δεν µπορούσαν φυσικά να λείπουν τα δώρα! Και ποιος ήταν ο καλύτερος εκπρόσωπός τους; Οι Τρεις Μάγοι µε τα δώρα! Το λέει και ο τίτλος τους άλλωστε! Η εξιστόρηση της Βίβλου περιγράφει πώς τρεις βασιλιάδες της Ανατολής αναζήτησαν και βρήκαν το Θείο Βρέφος για να του προσφέρουν συµβολικά δώρα, σµύρνα, λιβάνι και χρυσό και έτσι έγιναν οι προάγγελοι του πιο αγαπητού εθίµου των γιορτών και όχι µόνο!
Το περιτύλιγµα κάνει τη διαφορά!
∆εν έχει µόνο το δώρο µεγάλη παράδοση, αλλά και το περιτύλιγµα! Και µπορεί να λέµε ότι δεν πρέπει να κρίνουµε τους άλλους από το «περιτύλιγµά» τους, όµως, τα εντυπωσιακά χαρτιά, σακουλάκια, κορδέλες και φιόγκοι που συνοδεύουν τα δώρα µας αποτελούν κάθε Χριστούγεννα άλλη µία κερδοφόρα βιοµηχανία, η οποία µόνο στην Αµερική υπολογίζεται ότι αποφέρει 3,2 δισεκατοµµύρια δολάρια! Η αναζήτηση αυτής της παράδοσης χάνεται µεταξύ Κίνας, Ιαπωνίας και Κορέας. Στην αρχαία Κίνα τον 2ο αιώνα π.Χ. τα χρηµατικά δώρα δίνονταν στους κυβερνητικούς υπαλλήλους µέσα σε ειδικά φακελάκια που ονοµάζονταν “chih poh” και ήταν φτιαγµένα από µπαµπού και ρίζες από ρύζι. Στην Ιαπωνία υπήρχε το λεγόµενο “furoshiki”, ένα παραδοσιακό πανί τυλίγµατος δώρων το οποίο χρησιµοποιούνταν πολλές φορές γύρω στο 1600. Και τέλος, στην Κορέα, την πρώτη χριστιανική εποχή υπήρχε το “bojagi”, ένα µεταξωτό πανί περιτυλίγµατος.
Τα πιο ιστορικά «δώρα»!
Τα δώρα που κάνουµε στους αγαπηµένους µας έχουν ιδιαίτερη σηµασία για εµάς. Υπήρξαν, όµως, δώρα στην ιστορία της ανθρωπότητας που έχουν αφήσει εποχή. Και ιδού µερικά!
- Η φωτιά ήταν το δώρο που χάρισε ο ηµίθεος Προµηθέας στους ανθρώπους και ως γνωστόν τιµωρήθηκε από τους θεούς για αυτό.
- Ο ∆ούρειος Ίππος που δήθεν… «δώρισαν» οι Έλληνες στους Τρώες υπήρξε το πιο ύπουλο δώρο της ιστορίας, αφού µέσα σε αυτό κρύβονταν ετοιµοπόλεµοι στρατιώτες που κατέστρεψαν την Τροία.
- Το Άγαλµα της Ελευθερίας, 46 και πλέον µέτρων, έφτασε στις ΗΠΑ το 1885 σε κοµµάτια ως συµβολικό δώρο των Γάλλων για την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Αµερικής.
- Το διαµάντι Taylor-Burton είναι µία… ιστορική διαµαντόπετρα 68 καρατίων, που αγοράστηκε από τον Richard Burton ως δώρο στην τότε αγαπηµένη του σύζυγο Elizabeth Taylor (γνωστή για την αγάπη της στα διαµάντια), στην υψηλότερη ever δηµοπρατηµένη τιµή για διαµάντι, στο 1.050.000 δολάρια.
Άγιος Βασίλης: Ο πιο εµπορικός… δωροθέτης!
Ο πιο µεγάλος «υποστηρικτής» των δώρων δεν είναι άλλος από τον Άγιο Βασίλη, αυτόν τον συµπαθή γεράκο µε την κόκκινη στολή πάνω στον οποίο έχει στηριχτεί όλη η βιοµηχανία των Χριστουγέννων! Η αλήθεια είναι ότι ο µύθος του Άγιου Βασίλη είναι στηριγµένος στον υπαρκτό Μέγα Βασίλειο, ο οποίος βοηθούσε τους φτωχούς ξοδεύοντας όλη του την περιουσία µέσα σε πνεύµα χριστιανικής αγάπης. Στη δυτική Ευρώπη ο Άγιος Βασίλης ταυτίζεται µε τον Άγιο Νικόλαο, γι’ αυτό και συχνά η ανταλλαγή δώρων γίνεται ανήµερα της εορτής του, στις 6 ∆εκεµβρίου. Επειδή, όµως εκεί γύρω στον 16ο αιώνα, οι µύθοι και οι ιστορίες για τον Άγιο Νικόλαο δεν είχαν πια… πέραση, δηµιουργήθηκε ο λεγόµενος «πατέρας των Χριστουγέννων», ένας γέροντας που έφερνε στα παιδιά δώρα. Το 1881 έγινε η µεγάλη επανάσταση. Το περιοδικό Harper’s Weekly δηµοσίευσε ανήµερα της Πρωτοχρονιάς την εικόνα του αγαπηµένου αγίου παιδιών και εµπόρων διά χειρός Thomas Nast! Μόλις είχε γεννηθεί η φιγούρα του γνωστού Άγιου Βασίλη µε τη γενειάδα, την κοιλιά και το πλατύ χαµόγελο! Τη δεκαετία του ’30 οι διαφηµίσεις της Coca-Cola εκτόξευσαν τη φήµη και τη δηµοτικότητα του αγίου. Έτσι φτάσαµε στο σήµερα, οπότε ο Άγιος Βασίλης είναι ο «προστάτης» του θεσµού των δώρων και κάθε χρόνο φροντίζει ώστε οι µικροί να ζητούν τα καλύτερα παιχνίδια και οι µεγάλοι το τάδε ρούχο ή το τάδε κόσµηµα ή το τάδε gadget και τελικά να είναι όλοι ικανοποιηµένοι δίπλα στο αναµµένο, χριστουγεννιάτικο δέντρο! Πρέπει να σηµειώσουµε εδώ, βέβαια, ότι µετά τον Άγιο Βασίλη, την πρωτοκαθεδρία ως ο «προστάτης» των δώρων και ως εµπορικός… άγιος διεκδικεί πλέον επάξια και ο Άγιος Βαλεντίνος!
Το δώρο δεν είναι πάντα χειροπιαστό!
Εντάξει, το παραδεχόµαστε, τα δώρα είναι µια… καταναλωτική συνήθεια, ειδικά όταν γίνονται υπερβολές ή τα δώρα είναι… άψυχα ή δεν προσφέρονται µε αγάπη. Όµως, τα τελευταία χρόνια παρατηρούµε-ίσως και λόγω της οικονοµικής κρίσης- ότι ο θεσµός του δώρου τείνει να ξαναγυρίσει στην αρχαία έννοια της συµβολικής προσφοράς. Η χειρονοµία του δώρου, ακόµη και του πιο µικρού σε αξία, έχει µεγάλη σηµασία ενώ υπάρχουν και… άυλα δώρα ή δώρα που δεν µπορούµε απλώς να τα ξετυλίξουµε. Η άνευ όρων αγάπη, µια όµορφη κουβέντα, η δηµιουργία αναµνήσεων, ακόµη και µια βόλτα σε ένα µέρος µε σηµασία είναι δώρα ανεκτίµητης αξίας. Επιπλέον, υπάρχουν δώρα µε… µέλλον, όπως αυτά που συνηθίζουν να κάνουν οι γονείς στα παιδιά τους, π.χ. µια κατάθεση στην τράπεζα για τις σπουδές ή µια ασφάλεια ζωής ώστε να τα εξασφαλίσουν µελλοντικά. Αυτά τα δώρα ξεφεύγουν από την εµπορική έννοια του όρου και έχουν ουσιαστικό και βαθύ νόηµα για τον καθένα.
∆ώρον… άδωρον;
Ο αρχαίος Λαοκόοντας, θέλοντας να προειδοποιήσει τους συµπατριώτες του τους Τρώες όταν είδαν τον ∆ούρειο Ίππο και ενθουσιάστηκαν για το δώρο των θεών, είπε την ιστορική φράση «Φοβού τους ∆αναούς και δώρα φέροντας». «Έσπειρε» λοιπόν έτσι την αµφιβολία ότι το δώρο «κρύβει» µέσα του κάποιον ύπουλο σκοπό. Αν όµως, ανατρέξουµε στον ορισµό της λέξης «δώρο» θα δούµε ότι το δώρο είναι µια κίνηση προσφοράς, όπως την όριζαν οι αρχαίοι Έλληνες. Είναι δηλαδή ό,τι προσφέρεται σε κάποιον χωρίς αµοιβή, αντάλλαγµα ή υποχρέωση ανταπόδοσης, ό,τι χαρίζεται συνήθως σε γιορτή, επέτειο και ως τέτοιο θα πρέπει να το αντιµετωπίζουµε!
