Σε μια εποχή που όλα ανατρέπονται, σε μια εποχή αρκετά δύσκολη για την Ευρώπη από κοινωνικοπολιτική και οικονομική άποψη, η σκηνοθέτις Μαρίλλη Μαστραντώνη έρχεται να μας θυμίσει ότι πρέπει να μαθαίνουμε από τα ιστορικά λάθη, με μία παράσταση “γροθιά” στο στομάχι! Μας μίλησε για αυτήν και όχι μόνο!

Συνέντευξη στη Μαρκέλλα Ρεπανέλη

Μετά το “Manifesto 2083”, μέσω του οποίου διερευνήθηκαν οι αιτίες της ανόδου της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, η Μαρίλλη Μαστραντώνη και το ΕΝΤΡΟΠΙΑ Ensemble, η ομάδα στην οποία είναι καλλιτεχνική διευθύντρια, ετοιμάζουν μια ακόμη παράσταση, το “Camp Europe” χαρακτηριστικό δείγμα του θεάτρου-ντοκουμέντο. Το καινούριο project τους είναι διεθνές αφού εξελίσσεται σταδιακά, μέσα από έρευνα και καλλιτεχνικές διαμονές (residency) σε Βερολίνο, Βουδαπέστη, Σμύρνη και Αθήνα, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς και καλλιτέχνες. Το αποτέλεσμα του κάθε residency παρουσιάζεται στο κοινό της κάθε πόλης ως μια work-in-progress performance, με κορύφωση το τελευταίο εργαστήρι στην Αθήνα (21 Απριλίου-8 Μαΐου) και την ολοκληρωμένη παράσταση “Camp Europe”, η οποία θα παιχτεί 9-15 Μαΐου στο Χυτήριο. Μιλήσαμε με τη σκηνοθέτιδα και της θέσαμε τα “καυτά” ερωτήματά μας!

Στο τελευταίο σας project καταπιάνεστε με ένα πολύ δύσκολο κοινωνικό θέμα, το προσφυγικό. Πιστεύετε ότι οι καλλιτέχνες επιβάλλεται να έχουν άποψη πάνω στα κοινωνικά ζητήματα και να την εκφράζουν και με ποιον τρόπο; Υπάρχουν… «κόκκινες γραμμές» στην καλλιτεχνική έκφραση;
Δεν επιβάλλεται τίποτα. Ο κάθε καλλιτέχνης αποφασίζει τι τον ενδιαφέρει ή όχι. Φέρει ωστόσο ακέραια την ευθύνη της όποιας επιλογής, αφού αρθρώνει δημόσιο λόγο, που ενδεχομένως έχει επιπτώσεις. Δεν πρέπει να υπάρχουν «κόκκινες γραμμές» στην καλλιτεχνική έκφραση, παρά μόνον εκείνες που θέτει ο ίδιος ο καλλιτέχνης στον εαυτό του σύμφωνα με τον ηθικό του κώδικα και το αξιακό του σύμπαν.

Το νέο σας project ονομάζεται “Camp Europe”. Θα θέλατε να μας δώσετε μία περιγραφή με τι καταπιάνεται και πρέπει να περιμένουν οι θεατές που θα το δουν στην Αθήνα;
Το διεθνές Ρroject «Camp Εurope», αφορά στην προσφυγική και μεταναστευτική κρίση ιδωμένη από μια διαφορετική οπτική, που συνήθως παραλείπεται στο δημόσιο διάλογο: επιχειρεί να διερευνήσει τη λειτουργία των στρατοπέδων συγκέντρωσης σε κρίσιμες ιστορικά περιόδους και τη σχέση τους με την τρέχουσα βιο-πολιτική ατζέντα. Μέσα από μια συγκριτική μελέτη ιστορικών παραδειγμάτων, θα συζητήσουμε περιόδους προσφυγικών ροών και εκτοπίσεων στην Ευρώπη του 20ου αιώνα, καθώς και εκείνες τις δομές εξουσίας, οι οποίες διαχωρίζουν ενεργά τα «πολιτικά όντα» (δηλαδή τους πολίτες) από τη «γυμνή ζωή» (τα σώματα). Στοχεύουμε να υπενθυμίσουμε πόσο επικίνδυνη προοπτική για τις κοινωνίες μας είναι η παθητική αποδοχή και η νομιμοποίηση της «κατάστασης εξαίρεσης», της οποίας το στρατόπεδο είναι ο προφανής και κατεξοχήν χώρος επιβολής της.

Το προσφυγικό είναι ένα πολύ καυτό ζήτημα αυτή τη στιγμή για τη χώρα μας, ως χώρας υποδοχής προσφύγων. Με δεδομένη και την άνοδο της ακροδεξιάς ως εκλογικής δύναμης πιστεύετε ότι οι Έλληνες εξακολουθούν να έχουν ενεργό το γονίδιο του «ξένιου Δία» ή τα πράγματα έχουν αλλάξει;
Σε μια σύνθετη πραγματικότητα, συναντάμε ταυτόχρονα και τη φιλοξενία και τη γενναιοδωρία, αλλά και την ξενοφοβία και το ρατσισμό.

Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι ένα κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας που ενώ είναι ιστορικά καταγεγραμμένα υπάρχουν ακόμα και σήμερα (ίσως σήμερα εντονότερα) φωνές που τα αμφισβητούν. Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;
Είναι μια επιλογή που αντικατοπτρίζει καθαρά ένα συγκεκριμένο ιδεολογικοπολιτικό στίγμα. Σίγουρα η καταγραφή των ιστορικών γεγονότων εμπεριέχει και την ερμηνεία τους, αλλά αυτή δεν μπορεί να είναι αυθαίρετη. Αν η ιστορική αλήθεια δεν «κολλάει» με τα πιστεύω σου, τότε την αγνοείς, τη διαστρεβλώνεις ή την παραποιείς.

Σε τι διαφέρουν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Χίτλερ από τα σημερινά;
Το ιστορικό πλαίσιο είναι διαφορετικό. Το καθεστώς εξαίρεσης όμως, που το στρατόπεδο συγκέντρωσης αντιπροσωπεύει, είναι το ίδιο. Κι αυτό ακριβώς είναι που το καθιστά εξαιρετικά επικίνδυνο.

Τα σύγχρονα στρατόπεδα συγκέντρωσης πιστεύετε ότι είναι  μια απόδειξη πως δεν διδασκόμαστε τελικά από την ιστορία και ότι επαναλαμβάνουμε τα λάθη του παρελθόντος;
Δυστυχώς έτσι φαίνεται. Η άγνοια ή η ημιμάθεια της ιστορίας δεν παρέχει τα αναγκαία αναλυτικά εργαλεία για την αποκωδικοποίησή της και κατά συνέπεια δεν υποδεικνύει τους τρόπους με τους οποίους ενδεχομένως θα μπορούσαμε να αποφύγουμε προηγούμενα ολισθήματα και λανθασμένους χειρισμούς.

Ποια είναι η πολιτική και ηθική ευθύνη κάθε τόπου και λαού που δέχεται πρόσφυγες απέναντι σε αυτούς;
Να πράξει απλώς αυτά τα οποία υποδεικνύει η Χάρτα των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σ’ αυτές τις περιπτώσεις, κυρίως όταν την έχει υπογράψει.

Από τι κινδυνεύει περισσότερο η Ευρώπη, την εισροή προσφύγων ή το δημοκρατικό έλλειμμα;
Δεν πιστεύω ότι κινδυνεύει από την εισροή προσφύγων, που εξάλλου είναι αποτέλεσμα επιλογών και ενεργειών για τις οποίες η Ευρώπη μόνο άμοιρη ευθυνών δεν είναι. Σίγουρα κινδυνεύει από το δημοκρατικό έλλειμμα, που επιφέρει πολλαπλές παθογένειες.

Η τέχνη είναι ένας τρόπος να σωθεί η τιμή της Ευρώπης… των λαών αλλά και να αλλάξει η νοοτροπία των πολιτών απέναντι σε ένα τόσο σοβαρό ζήτημα όπως οι πρόσφυγες;
Ας μην υπερεκτιμάμε τις δυνατότητες της τέχνης, κι ας μη ζητάμε τόσα πολλά απ’ αυτήν. Ο ρόλος της είναι κυρίως κριτικός, παρεμβατικός, ανατρεπτικός, οραματικός. Ας κάνει και κανείς άλλος τα υπόλοιπα, π.χ. οι πολιτικοί ή ακόμα καλύτερα οι ίδιοι οι πολίτες.

Η στάση των ΜΜΕ στο προσφυγικό πόσο πιστεύετε ότι έχει επηρεάσει τη στάση των Ελλήνων και των Ευρωπαίων απέναντι στους πρόσφυγες;
Τα ΜΜΕ παίζουν σημαντικό, όσο και αμφιλεγόμενο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, προφανώς και στο προσφυγικό ζήτημα. Είναι όμως και χρέος των πολιτών να επιλέγουν, να διασταυρώνουν και να στέκονται κριτικά απέναντι στις πηγές πληροφόρησής τους.

Είστε μία καλλιτέχνιδα πολύ δραστήρια κοινωνικά και ευαισθητοποιημένη και θα σας χαρακτήριζα «ακτιβίστρια» για πολλά ζητήματα. Είναι μια προσωπική επιλογή, θέμα χαρακτήρα ή το καλλιτεχνικό σας μονοπάτι σας οδηγεί εκεί;
Είναι μια προσωπική επιλογή, επιβεβλημένη από την ιδιοσυγκρασία μου, που επηρεάζει άμεσα τα ενδιαφέροντα και τη δουλειά μου ως καλλιτέχνη.

Από ό,τι διαβάζω, το prοject περιοδεύει σε διάφορες πόλεις του εξωτερικού. Τι αντιδράσεις έχετε εισπράξει μέχρι στιγμής από το κοινό; Είναι ευαισθητοποιημένο απέναντι στο προσφυγικό ζήτημα;
Οι μέχρι τώρα αντιδράσεις ήταν πολύ θετικές, και βεβαίως όλους τους απασχολεί το προσφυγικό ζήτημα.

Με το Camp Europe αντιλαμβάνομαι ότι είστε και εσείς σαν ένα είδος «πρόσφυγα» που περιοδεύει από τόπο σε τόπο για να μιλήσει για αυτό που τον απασχολεί. Νιώθετε ανακούφιση όταν επιστρέφετε στη βάση σας;
Μ’ αρέσει η βάση μου, αλλά είμαι ταξιδιάρα, οπότε στη μετατόπιση είμαι πιο ευτυχής και πιο κοντά στη βαθύτερη φύση μου. Εξάλλου δεν αντιλαμβάνομαι το ρόλο μου ως καλλιτέχνη σαν κάποιον περιχαρακωμένο στην ασφάλεια των οικείων χώρων και συνηθειών. Μ’ ενδιαφέρει η εμπειρία της ανταλλαγής, Το βρίσκω πιο δημιουργικό και πρέπον σε σχέση με τον κόσμο που ζούμε, παρόλο το ρίσκο ή ίσως ακριβώς εξαιτίας του.

Ο σκηνοθέτης του θεάτρου-ντοκουμέντου καλείται να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως δημοσιογράφος ή/και ως ιστορικός, όπως κάνετε εσείς στις παραστάσεις σας. Αυτός ο ρόλος κρύβει παγίδες, όπως π.χ. να κριθείτε περισσότερο για την ιστορική αλήθεια που παραθέτετε παρά για τη σκηνοθετική σας άποψη;
Η λειτουργία μου ως «δημοσιογράφου», «ιστορικού» ή «κοινωνιολόγου» περιορίζεται στα πλαίσια της έρευνας και της συγκέντρωσης υλικού. Στο τέλος, δεν θα παραθέσω ένα επιστημονικό πόνημα, ούτε απλώς μια δημοσιογραφική καταγραφή. Δεν είναι αυτός ο ρόλος του θεάτρου και δεν χρειάζονται εμένα για να το κάνω. Υπάρχουν καταλληλότεροι άνθρωποι γι’ αυτό. Εγώ θα χρησιμοποιήσω τα καλλιτεχνικά μέσα για ν’ αναπτύξω τη θεματολογία μου, επιχειρώντας να δημιουργήσω ένα σημαίνον και ζωντανό θέαμα, και θα κριθώ μόνο γι’ αυτό.

Πολλές φορές όταν το κοινό έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τη σκληρή αλήθεια ενός προβλήματος, στρέφει αλλού το βλέμμα αντί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. (Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αποτυχία των σοκαριστικών διαφημίσεων για το κάπνισμα που δεν φαίνεται να ευαισθητοποιούν το κοινό ώστε να μειώσει αυτή τη συνήθεια). Πιστεύετε ότι η παράστασή σας μέχρι στιγμής έχει καταφέρει το στόχο της, την αφύπνιση;
Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω πραγματικά το βαθμό αφύπνισης των θεατών μας. Τα μόνο στοιχεία που διαθέτω είναι αφενός εκείνη η «μαγική» στιγμή στο τέλος της παράστασης που νιώθεις ένα «μούδιασμα» στο κοινό πριν το θερμό τους χειροκρότημα, που για μένα μετράει περισσότερο από το ίδιο το χειροκρότημα, όπου μπορώ να μαντέψω μια εσωτερική διεργασία και αναρώτηση, και αφετέρου το γεγονός ότι θέλουν να παραμείνουν στο χώρο και μετά το τέλος, να ρωτήσουν και να συζητήσουν μαζί μας. Ευτυχώς η Τέχνη δεν έχει σχέση με τη διαφήμιση, διέπεται από άλλους κανόνες ηθικούς και αισθητικούς, και λειτουργεί διαφορετικά.

Δείτε το συγκλονιστικό τρέιλερ της παράστασης που παίχτηκε στη Σμύρνη:

Η ταυτότητα της παράστασης Camp Europe

Σύλληψη-Δραματουργία-Σκηνοθεσία: Μαρίλλη Μαστραντώνη
Σκηνικά-Σχεδιασμός Video-Φωτογραφίες: Δήμητρα Τρούσα
Κοστούμια: Μυρτώ Σαρμά
Σχεδιασμός ήχου: Αλέξης Γκίκας
Κίνηση: Χριστίνα Κατσίκη-Σαχτούρη
Performer: Βασιλική Γεωργικοπούλου, Şafak Ersözlü, Νίκος Ευσταθιάδης, Sarp Keskiner, Δημήτρης Μοσχονάς, Βάσια Πασπάλη, Τσαμπίκα Φεσάκη
Διεύθυνση παραγωγής: Κατερίνα Κώτσου
Βοηθός σκηνοθέτη: Αντιγόνη Πανταζή
Δημόσιες σχέσεις και επικοινωνία: Βάσω Σωτηρίου – We will

Πού; Θέατρο Χυτήριο, Ιερά Οδός 44, Κεραμεικός, τηλ.: 210 3412313
Πότε; Τετάρτη 9/5 και Κυριακή 13/5 στις 19:00, Πέμπτη 10/5, Παρασκευή 11/5, Σάββατο 12/5, Δευτέρα 14/5, Τρίτη 15/5, στις 21.30